Chương 37: Đế Sư ban dụ định quan chế mới, quân sư bàn phép chọn người dùng tài

Đến mùa thu năm Kiến Văn thứ năm, hành điện Tế Nam đã có hình hài.

Quan lại và nghĩa sĩ từ nhiều nơi kéo tới ngày một đông. Có người từng làm quan triều cũ, có người chỉ là tú tài, có người xuất thân võ biền, lại có cả hào kiệt giang hồ. Chức danh tạm đặt khi còn ở Tá Thạch Trại bắt đầu không đủ dùng.

Nguyệt Quân vì thế ban một đạo dụ.

Nàng nói quan chế hiện tại của nhà Minh quá nhiều tầng, việc tuyển quan lại quá rộng mà cách dùng người lại hẹp. Nhiều chức để trống chờ người chứ không phải xét người có tài gì rồi giao việc tương ứng. Người khôn có lúc không phát huy sở trường, kẻ bất tài lại dễ núp trong khuôn mẫu.

Kiến Văn Đế trước biến loạn từng giao Phương Hiếu Nhụ khảo cứu phép quan chế thời Chu, nhưng công việc chưa xong. Nay hành triều muốn tiếp tục chính thống thì không thể chỉ chép nguyên bộ máy cũ. Lữ Luật và Cao Hàm Ninh phải cùng các cựu thần bàn cách giảm điều rườm rà, giữ điều có ích, không phục cổ máy móc cũng không đổi mới tùy hứng.

Ngự Dương Tử nhận dụ, nói ngay:
“Đặt quan và lấy sĩ phải sửa cùng nhau. Nếu chức đã khác mà khoa cử vẫn chỉ chọn một kiểu văn chương, cuối cùng vẫn đưa sai người vào sai chỗ.”

Cao Hàm Ninh đồng ý.

Hai quân sư mời những người từng làm ở Lại, Hộ, Lễ, Binh, Hình, Công cùng các quan địa phương tới bàn. Họ không bắt đầu bằng tên chức, mà bắt đầu bằng việc nhà nước thật sự phải làm.

Triều đình cần người giúp vua quyết đại chính; người giữ pháp; người lo tài chính, lương thực; người quản trường học, lễ nghi; người coi quân; người lo thủy lợi, cầu đường, kho tàng; người xét quan lại; người giữ địa phương. Từ các nhóm việc ấy mới đặt chức.

Ngự Dương nói:
“Quan là để làm việc, không phải việc sinh ra để nuôi quan.”

Một số cựu thần lo rằng giảm nhiều chức sẽ làm người từng theo Kiến Văn không có chỗ phong thưởng.

Nguyệt Quân trả lời rất rõ:
“Người trung nghĩa không thể lấy một chiếc ghế trống làm phần thưởng. Có công thì thưởng tước, tiền, ruộng hay vinh dự. Chức vụ phải giao cho người làm được.”

Lời ấy ban đầu khiến vài người không vui, nhưng những cựu thần thật sự trải việc đều biết có lý.

Trong dự thảo quan chế, hai quân sư đề nghị giảm bớt cấp trung gian. Cơ quan trung ương chia theo chức năng rõ hơn; địa phương cũng tránh để quá nhiều nha môn cùng quản một việc rồi đùn trách nhiệm.

Việc quân và dân phải tách sổ nhưng khi chiến sự lớn vẫn có đầu mối phối hợp. Quan trông kho không được đồng thời là người duyệt chi. Quan xét án không nên dựa hoàn toàn vào báo cáo của nha lại. Quan địa phương phải có nhiệm kỳ và kiểm hạch.

Nguyệt Quân đặc biệt thêm một điều:
“Người đứng đầu một phủ nếu để dân chết đói mà kho vẫn còn lương, không thể lấy cớ chờ công văn cấp trên.”

Đó là bài học từ những nạn đói nàng từng chứng kiến.

Sau quan chế là phép chọn người.

Khoa cử cũ quá nặng một lối văn. Ngự Dương không muốn bỏ kinh nghĩa, vì người làm quan vẫn phải hiểu nền tảng đạo lý; nhưng ông cho rằng nhà nước còn cần người giỏi toán, pháp, nông, thủy lợi, quân vụ và y học.

Cao Hàm Ninh đề nghị phân khoa. Người học văn trị thi kinh sử, luận chính và cách xử việc. Người thiên về pháp phải hiểu luật và biết xét tình. Người làm tài chính phải biết tính sổ, đo lường, kho vận. Người quân sự thi cả lý thuyết lẫn năng lực tổ chức. Người có kỹ nghệ thực dụng không bị bắt viết cùng loại bài với nho sinh.

Một vị lão nho phản đối:
“Làm như vậy e hạ thấp đạo thánh hiền.”

Ngự Dương đáp:
“Thánh hiền dạy trị người, đâu dạy bắt người sửa đê phải viết một bài giống người làm lễ?”

Cả sảnh bật cười.

Nguyệt Quân không cho biến việc mới thành sự khinh thị Nho học. Nàng nói kinh nghĩa là gốc để biết nhân luân, nhưng người có chuyên tài phải được nhìn nhận. Không thể vì một người viết văn kém mà bảo người ấy không biết chữa bệnh, trồng lúa hay xây cầu.

Hai quân sư còn đề nghị mở đường tiến cử.

Một người thật sự có tài ngoài khoa thi có thể được quan địa phương, học quan hoặc người có uy tín tiến cử, nhưng người tiến cử phải chịu trách nhiệm nếu cố tình đưa người bất tài, gian tham vào chức.

Nguyệt Quân rất thích điều này:
“Đã dám nói người khác là hiền, phải dám chịu trách nhiệm cho lời mình.”

Đối với võ tướng, nàng càng không muốn chỉ lấy sức.

Những người như Lưu Siêu, Tăng Bưu, Nữ Kim Cang có dũng lực rất mạnh, nhưng muốn lên làm đại tướng phải học đội ngũ, lương vận, quân luật và cách giữ dân. Ngược lại, người đọc binh thư rất nhiều nhưng chưa từng dẫn một đội quân cũng không thể chỉ nhờ bài thi mà nắm hàng vạn người.

Bản “Thiết quan sớ” và bản nghị phép tuyển sĩ được soạn qua nhiều lần.

Nguyệt Quân đọc từng khoản, chỗ nào quá lý tưởng mà không thể thực hiện ngay thì đánh dấu để thử ở Tế Nam trước. Nàng không muốn hành triều vừa thành đã thay tất cả mọi thứ trong một đêm.

Bào Thái Thái thấy nàng nhiều ngày chỉ đọc sớ, cười:
“Ngày xưa con bảo không muốn làm nữ công. Nay ngày ngày khâu quan chế với khoa mục, đường kim còn dày hơn thêu áo.”

Nguyệt Quân cũng cười:
“Thêu sai một đường có thể tháo. Dùng sai một người, có khi cả huyện chịu khổ.”

Dự thảo sau cùng được ban xuống vài phủ làm thử.

Quan cũ muốn ở lại phải nhận kiểm hạch theo chức mới. Người mới không được vì từng theo nghĩa quân mà tự động thăng. Con cháu trung thần cũng phải học và thử việc.

Một số thiếu niên ban đầu hơi thất vọng, nhưng Lưu Cảnh lại nói:
“Nếu chỉ nhờ cha chết trung mà con đương nhiên làm đại quan, khác gì lấy ân riêng phá phép công?”

Nguyệt Quân nghe được, khen Lưu Cảnh.

Ngoài việc quan, hai quân sư còn cho lập trường chuyên môn tại Tế Nam: một nơi học luật và văn thư, một nơi học tính lương và kho vận, một nơi cho võ sinh học đội ngũ. Chưa thể gọi là chế độ hoàn chỉnh, nhưng nó tạo ra nguồn người cho các vùng mới lấy.

Triều đình Vĩnh Lạc bên kia vẫn gọi lực lượng này là “yêu khấu Sơn Đông”.

Ở Tế Nam, người ta lại đang tranh luận từng tên chức, từng cách tuyển quan.

Sự đối lập ấy khiến Ngự Dương nói:
“Muốn chứng minh ai là chính thống, cuối cùng không chỉ bằng một lá cờ. Phải xem ai khiến dân sống được.”

Nguyệt Quân phê bên dưới bản sớ:
“Chuẩn thí hành.”

Một cuộc thử nghiệm về cách dùng người bắt đầu giữa thời chiến.